Nigeria kiest en wint

Weblogbericht | 07-04-2015

Geschreven door Maurice Paulussen.

Op 28 maart 2015 gingen de Nigerianen naar de stembus om een nieuw parlement en president te kiezen. Zittend president Goodluck Jonathan van regeringspartij PDP nam het op tegen uitdager Muhammadu Buhari van de oppositie (APC).

‘Vooral niet twitteren over het verloop van het proces! Voor je het weet pikt de pers het op voordat we onze eindverklaring hebben uitgebracht.’ De waarschuwing van de medewerker van de EU-waarnemersmissie is duidelijk. We zitten in het zenuwcentrum van die EU-missie in het Hilton hotel in Abuja, maar het voelt als terug naar de schoolbanken. Samen met een stuk of dertig Europese collega’s krijgen we college over wat we straks tijdens de verkiezingen kunnen verwachten en hoe we ons als waarnemer moeten gedragen. Op verzoek van de missie sluiten lokale diplomatieke vertegenwoordigingen zich op verkiezingsdag aan bij de waarnemers, want in een groot land als Nigeria zijn een paar extra ogen en oren geen overbodige luxe. Met onze informatie uit het veld kan de EU zich een goed oordeel vormen en zich op basis daarvan uitspreken over de voor Nigeria zo cruciale verkiezingen. Want er staat voor Nigeria heel veel op het spel.

Geweld, politieke druk en oplopende spanning tijdens het voortraject

Het zouden voor Nigeria de spannendste verkiezingen sinds tijden worden, want na zestien jaar waarin de regering eigenlijk geen tegenstand kende had de oppositie zich dit keer met succes achter één kandidaat verenigd. Muhammadu Buhari bleek dus een serieuze ‘challenger’ – veel Nigeriaanse contacten lieten weten te snakken naar de door Buhari beloofde ‘change’.

Toch was over de uitslag van te voren weinig te zeggen, want Nigeria kent geen betrouwbare opiniepeilingen. Omdat beide kandidaten aangaven ‘niet te kunnen verliezen’, en dat ook aan hun aanhang duidelijk maakten, was de kans op teleurstelling bij een tegenvallende uitslag en daardoor ook de kans op geweld na de verkiezingen groot. In 2011 vielen er honderden doden in het noorden van het land toen de aanhangers van Buhari (die destijds van Jonathan verloor) woedend de straat opgingen en hun frustratie afreageerden. Diezelfde aanhang had nu, in 2015, al gezegd dat ze een nieuw verlies niet zou accepteren want - overtuigd van hun winstkansen - zou een verlies in hun optiek betekenen dat de regering het proces zou hebben gemanipuleerd. Maar ook in het zuiden van het land kon het spannend worden: in de Niger Delta zou een verlies van Jonathan, de man van de streek, kunnen worden aangegrepen voor oproer en geweld. In de maanden vóór de verkiezingen stonden de kranten al vol met haatzaaierij en berichten over geweld, uitgevoerd door aan beide kampen gelieerde knokploegen. De  presidentskandidaten hadden weliswaar een akkoord ondertekend waarin ze benadrukten geweld niet te zullen accepteren, maar de vraag was wat die belofte waard zou zijn in geval van een tegenvallende uitslag. En dan was er ook nog Boko Haram: voor de in het nauw gedrukte terreurgroep zouden de verkiezingen een uitgelezen mogelijkheid kunnen zijn om aanslagen te plegen en zo de wereld te laten zien dat ze nog meespeelt.

Naast de kans op geweld waren er grote zorgen over de paraatheid van de Nigeriaanse kiescommisie (INEC). Professor Jega, de alom gerespecteerde voorzitter van de commissie kon dan wel aangeven  dat INEC er klaar voor was, maar verkiezingen organiseren in een gigantisch land als Nigeria is een grote uitdaging. Daarnaast waren de technische problemen met het kiesregister, de elektronische stemkaarten en de kaartlezers reden tot zorg: als de verkiezingen niet geloofwaardig zouden zijn zou dat de verliezende partij meer ammunitie bieden om de uitslag niet te respecteren. De druk op INEC en Jega werd dan ook steeds groter, en uiteindelijk nam Jega, gedwongen door de omstandigheden, begin februari de beslissing om de verkiezingen met zes weken uit te stellen. De APC, van mening dat de regering de onafhankelijkheid van INEC schond, protesteerde (en even leek het erop dat de situatie uit de hand zou lopen) maar uiteindelijk legde men zich neer bij de nieuwe verkiezingsdatum van 28 maart. Vanwege het belang van deze verkiezingen voor de stabiliteit van het land besloot de ambassade de verkiezingen zelf te gaan waarnemen in Kano, de grootste stad van Noord Nigeria, en in Lagos, de grootste stad in het zuiden.

 

Stof, lange rijen en vastberadenheid: de ambassade neemt waar in Kano

Voorafgaand aan de verkiezingen zorgen we voor de nodige logistieke voorbereidingen. Reizen in dit land brengt risico’s met zich mee, zeker in deze gespannen tijd. Zijn de gepantserde auto’s in orde, werken de portofoons en satteliettelefoons zoals het hoort? We werken de veiligheidsplannen bij en hebben uitgebreid contact met het departement. Kunnen we Nederlanders in het land bereiken als de zaken echt uit de hand lopen? Het reisadvies wordt aangepast: waar er voorheen nog wat ‘geel’ op de kaart te zien is, is heel Nigeria nu ‘oranje’ of ‘rood’.

Omdat we niet vaak in Kano zijn maken we van de gelegenheid gebruik een dag eerder te reizen om bezoeken te kunnen brengen aan het lokale hoofd van INEC, de gouverneur (een prominente oppositiepoliticus) en de emir van Kano, één van de meest invloedrijke religieuze leiders van het land. NB: de ontvangst in het paleis van de Emir was een erg indrukwekkende ervaring. Zie ter illustratie de FB-pagina’s Nederland en Afrika en Embassy of the Netherlands in Nigeria). Iedereen is opvallend optimistisch over de aanstaande verkiezingsdag. Na onze afspraken werken we ‘s avonds in het hotel met een blikje cola (in deze noordelijke stad geldt een formeel alcoholverbod) aan scenarioplanning: ons worst case scenario is een opeenvolging van geweldsincidenten op verkiezingsdag waardoor de verkiezingen opnieuw zullen worden uitgesteld en de Buhari-aanhangers in opstand komen, in het beste geval - voor de stabiliteit van het land - wint de oppositie en accepteert de regeringspartij snel de uitslag om de angel uit eventueel oproer te halen.  

Zaterdagochtend vroeg rijden we de stad uit naar het oosten, op zoek naar willekeurige stemlokalen. Regulier verkeer is vandaag verboden: Kano lijkt op een spookstad. Met onze waarnemerssticker op de ruit komen we zonder problemen langs de checkpoints. De omgeving lijkt in niets op het groene Nigeria dat ik tot nu toe gezien heb en heeft veel meer weg van Noord-Afrika. Veel zand, grijze laagbouw en af en toe een minaret. Overal op de grond rotzooi en lege plastic zakjes ‘pure water’. Geen van de zijwegen is verhard, de meeste kinderen hebben geen slippers aan hun voeten: dit is in your face armoede, op nauwelijks een kwartier rijden van de tweede grootste stad van het land.                   

De stemlokalen moeten eigenlijk om 8 uur ’s ochtends openen, maar rond die tijd zien we nog nergens enige activiteit. Wel staan er lange rijen wachtende mensen die zich afvragen waar de officials van INEC blijven. We worden er onrustig van: is dit een poging om de verkiezingen te saboteren? Gelukkig (en zoals achteraf blijkt: terecht) zijn de kiezers minder achterdochtig en wachten ze geduldig af. Dan komt er een brommertje met twee jongens met INEC-hesjes door het stof aangescheurd en kan er eindelijk gestart worden. Tafels en stoelen worden tevoorschijn gehaald, kiesregisters, kaartlezers en kiesbiljetten worden uitgestald. Uiteindelijk gaan de meeste locaties tussen 10 en 11 uur open.

Het is bijzonder om Nigeriaanse verkiezingen mee te maken: kiezers staan de hele dag onder de brandende zon in de rij (in Kano twee rijen: een mannen- en een vrouwenrij), ’s ochtends voor de accreditatie, daarna in de middag nog een keer om te stemmen. Er wordt geduwd, getrokken en af en toe een klap uitgedeeld maar over het algemeen blijft de sfeer kalm. Mensen maken een vastberaden indruk; ze zijn hier om hun stem uit te brengen, hoe lang dat ook duurt. De officials van INEC - vaak jonge Youth Corpers afkomstig uit andere delen van het land - en de politie gedragen zich professioneel in deze moeilijke omstandigheden. Er wordt gebruik gemaakt van elektronische kaartlezers en biometrie, maar tegelijkertijd zijn sommige onderdelen van het kiesproces bijna aandoenlijk transparant: vóór het stemmen loopt de official langs de rijen om de lege stembus te laten zien, en bij het tellen wordt elk stembiljet getoond aan de omstanders en telt iedereen hardop mee. Een wonderlijke mix van oud en nieuw.

Niet alles gaat goed. De kaartlezers die vingerafdrukken moeten verifiëren falen in bijna alle gevallen (door haperende techniek in combinatie met verweerde en vieze vingers) waardoor de accreditatie veel langer duurt dan gepland. Ook zien we een aantal jochies met een kieskaart in de rij staan waarvan het moeilijk voor te stellen is dat ze 18 jaar zijn. Gedurende de dag bellen en sms’en we onze bevindingen door naar de EU-collega’s en naar de betrokken collega’s in Den Haag. ’s Avonds komen we terug in ons hotel om de volgende dag weer snel aan de lange reis naar Abuja te beginnen: de eventuele onrust wordt verwacht als de eerste uitslagen binnenkomen, en dat willen we graag voor zijn. 

Winst voor Buhari en voor de Nigeriaanse democratie

Terug op kantoor rapporteren we aan Den Haag dat de verkiezingen voor zover wij hebben kunnen zien geloofwaardig verlopen zijn maar dat het nu pas echt spannend wordt: want hoe gaat de verliezende partij om met een nederlaag?

Vanaf dinsdagmiddag 31 maart komen de eerste uitslagen binnen, deelstaat voor deelstaat, live te zien op nationale TV. Op de ambassade wordt bijna niet gewerkt: iedereen wil de uitslagen zien binnenkomen. Het is een lang en zenuwslopend proces. Regeringspartij PDP en oppositiepartij APC winnen in de staten waar dat van ze verwacht werd, maar dan begint de APC ook te winnen in staten met veel PDP-aanhang, en in andere staten houdt de APC het verlies beperkt. Het begint er steeds meer op te lijken dat Buhari het inderdaad zal gaan redden. Als het volgens onze berekeningen duidelijk is dat de zege Buhari niet meer kan ontgaan sturen we, met het oog op mogelijke rellen, uit voorzorg iedereen naar huis en sluiten de ambassade. Thuis aangekomen pikken we via Twitter op dat president Jonathan Buhari al zou hebben gebeld om hem te feliciteren met zijn overwinning. Een ongelooflijk grote opluchting: als de president de uitslag accepteert is de kans op gewelddadig protest door zijn aanhangers meteen veel kleiner geworden.


Uiteindelijk is het wachten tot diep in de nacht van dinsdag op woensdag als Jega eindelijk formeel bekend maakt dat de APC van Buhari de verkiezingen gewonnen heeft. De meeste APC-aanhangers in Abuja hebben daar niet meer op gewacht en vieren al de hele nacht uitbundig feest op straat. In zijn eerste formele toespraak als president-elect is Buhari verzoenend en vol respect richting president Jonathan. Het is allemaal heel erg hoopgevend voor de toekomst. 

We zijn er nog niet: komend weekend volgen de deelstaatverkiezingen en op dat niveau zal de regeringspartij alles op alles willen zetten om de lokale macht te behouden. Ook dan kan er nog plaatselijk geweld uitbreken. Ook is het afwachten of het na het verlies van Jonathan rustig blijft in de Niger Delta. En op de langere termijn moet Buhari als president de hooggespannen verwachtingen zien in te lossen, door serieus werk te gaan maken van thema’s als corruptie, onveiligheid en werkloosheid. Maar voor nu overheerst het optimisme: de kiezers hebben hun stem laten tellen en hun leiders hebben zich van hun beste kant laten zien. Pure winst voor de Nigeriaanse democratie.  

Blijf op de hoogte:

  1. Weblogberichten ontvangen via rss

Reacties: