Het recht om rechten te verdedigen

Weblogbericht | 09-10-2014

Geschreven door Bastiaan Engelhard.

Veel werk van een diplomaat speelt zich af in saaie vergaderzalen en conferentiecentra. Dat geldt ook voor het werk op mensenrechtengebied. Gelukkig is daar nu en dan het veldbezoek.

Als een grote groep bijeen moet komen, is het toch vaak het makkelijkst om in een van de hotels van de hoofdstad een zaaltje te huren. Voor een regionaal opererende ambassade als die in San Jose - de ambassade is ook verantwoordelijk voor de relaties met Guatemala, Nicaragua, Honduras en El Salvador - betekent dat bij reizen in de regio vaak een redelijk strak stramien. Vliegtuig in, vliegtuig uit, naar een vergadering, nog een paar andere gesprekken en retour naar vliegveld om terug te vliegen. Uiteraard proppen we zoveel mogelijke gesprekken in een paar dagen, zodat van ontbijt tot diner is gevuld met bijeenkomsten om zoveel mogelijk indrukken op te doen.

Gelukkig is daar het veldbezoek, een belangrijk en vaak ook afwisselend, leuk onderdeel van het werk van een ambassademedewerker . Pas dan kom je echt ´bij de mensen thuis´. De indrukken tijdens een gesprek in een vergaderzaaltje komen immers pas echt tot leven als je het met eigen ogen ziet. Of misschien ontkrachten ze wel de indrukken. Dergelijke werkbezoeken nemen vaak meer tijd en voorbereiding in beslag. Om in het veld te komen, moet je immers ook echt de stad uit. Daarnaast speelt zorg voor de veiligheid een belangrijke rol, zeker in de zogenaamde Noordelijke Driehoek in Midden Amerika: de landen Guatemala, El Salvador en Honduras. Ondanks hun pracht en potentie, zijn deze landen ook de meeste gewelddadige landen ter wereld. Afgelopen week bracht ik samen met de internationale organisatie PCS een bezoek aan het departement Huehuetenango in het noordwesten van Guatemala.

Toen Nederland nog een ambassade in Guatemala had steunde Nederland er een project ter versterking van vrouwen en de inheemse bevolking in dit op twee na grootste departement, zeg provincie, van Guatemala. Er wonen zo’n 1,2 miljoen mensen en 9 verschillende bevolkingsgroepen, van wie meer dan de helft uit verschillende mayagroepen bestaat. PCS heeft onze ambassade in Costa Rica al een paar keer benaderd om de resultaten te laten zien van hun jarenlange samenwerking in  'Huehue', zoals Huehuetenango liefkozend wordt genoemd. Meestal breng ik in het kader van het Midden Amerika Programma (MAP), een regionaal programma op terreinen van veiligheid, justitie en mensenrechten, werkbezoeken in de regio aan nog lopende projecten. In dit geval gaat het om een project dat al ruim een jaar geleden is afgerond. Ik ben benieuwd om te zien wat er nog van over is. Is dit een 'duurzaam' project geweest of is het in elkaar gestort nadat de laatste betaling is gedaan? Verder ben ik benieuwd naar de lokale omstandigheden in deze grensprovincie, waar behalve de verbouw van heerlijke koffie en bloemen ook allerlei andere handel passeert onderweg naar Mexico. En dan gaat het om smokkel van drugs, wapens, geld, mensen en gestolen brommers. Het departement heeft 2 officiële grensovergangen. 298 overgangen zijn niet officieel. Wat zijn hiervan de gevolgen voor deze provincie?

Huehuetenango ligt in tijd ongeveer net zo ver van Guatemala Stad als Amsterdam van Parijs. De weg heeft alleen wat meer bochten. Met twee auto's van PCS - beide met GPS-tracking mocht er iets gebeuren onderweg - waren we voor de ochtendspits al de stad uitgereden. Onderweg in de auto hadden de medewerkers van PCS me verteld over de ontstaansgeschiedenis van het project, de doelen, de resultaten. Kort gezegd is het project bedoeld om lokaal leiderschap onder vrouwen en inheemse bevolkingsgroepen te versterken om zo hun wensen op andere bestuursniveaus kenbaar te maken en te kunnen realiseren. Rond het middaguur arriveren we in Huehuetenango, een redelijk slaperig provinciestadje, niet al te ver van de grens met Mexico. Wel opvallend is het grote aantal hotels, waarvan sommige er zeer luxueus uitzien. Waarschijnlijk niet van de vele vergaderingen. 'Witwashotels', zo krijg ik te horen.

In de binnenstad hebben we een ontmoeting met 15 vrouwen van verschillende mayagroepen uit het departement. Ze spreken verschillende talen, maar het Spaans is de gemeenschappelijke voertaal. Op het eerste gezicht lijken de traditioneel geklede vrouwen wat afwachtend en verlegen, maar als ze spreken komt een enorme kennis, ervaring en welsprekendheid naar boven. Behalve hun prachtig geweven kostuums, die zo typisch zijn voor Guatemala, dragen ze ook een mobiel en laptop bij zich. Ik ben onder de indruk van hoe analytisch ze spreken over de toestand in hun gemeenschappen. Sommigen maken zich zorgen over de sociale omstandigheden in hun dorpen, zoals het gebrek aan goed onderwijs en voldoende medicijnen in het ziekenhuis, of over het vele geweld tegen vrouwen en kinderen. Anderen spreken over grote investeringen in mijnbouw- en hydro-energieprojecten, die tot veel conflict leiden. Ze vertellen over een patroon van op het eerste gezicht goedbedoelde maatschappelijke organisaties die golfplaten als dakbedekking en wasbakken komen brengen naar de dorpen. Nadat deze NGOs het vertrouwen hebben gewonnen van de bevolking, prediken zij ontwikkeling met de komst van een investering. Vervolgens kopen ze de leiders om en manipuleren de milieueffectrapportages. Er vindt geen consultatie plaats zoals dat volgens internationale regels zou moeten, zeggen de vrouwen. De projecten zouden volgens investeerders ontwikkeling brengen. 'Ontwikkeling voor wie?', vragen ze zich af. 'Onze rivieren worden vervuild en daarna zien we niets meer terug. Van de rivier leven we. Golfplaten kunnen we toch niet eten?'. Leiders die zich verzetten worden op dubieuze gronden aangeklaagd, gearresteerd en gevangen gezet. Tegen enorme borgsommen komen deze 'terroristen' soms vrij, maar het geld is er meestal niet. De groep vertelt dat als ze protesteren dat ze dan hun kinderen en oude ouders meenemen, want 'die worden niet meteen door de politie geslagen'. De groep geeft aan dat er zoveel conflicten zijn en dat hun rechten zo in het gedrang komen, dat ze het punt bereikt hebben dat ze moeten strijden voor het 'recht om hun rechten te verdedigen'.

De door PCS en dus Nederland getrainde vrouwen hebben de afgelopen jaren geleerd hoe ze met bestuurders over hun problemen moeten praten. En ze gaan door, ook nu het project hen niet meer steunt. Bij vergaderingen - ja ook in Huehuetenango moet worden vergaderd - in de gemeenten worden ze nu wel geaccepteerd aan tafel, al moeten ze wel opmerkingen slikken als 'ah, jullie zijn van de club van vrouwen die niet meer geslagen willen worden'. Het zijn inderdaad allemaal mensenrechtenverdedigers, variërend in leeftijd van 25 tot 65 jaar. Sommigen zijn hun man verloren in de oorlog (1960-1996), anderen vanwege hun werk op mensenrechtenterrein. De jonge generatie heeft het moeilijk om aan een partner te komen, veel mannen zijn zulke mondige vrouwen nog niet gewend.
 
Om niet alleen de versie van het verhaal van de getrainde vrouwen te horen, spreken we de volgende dag met de Openbaar Aanklager, rechters en overheidsmedewerkers van Huehuetenango. Met name de rechters leggen uit dat ze aan het eind van een lange keten zitten. Het spijt hen dat zoveel projecten en investeringen tot conflict leiden, maar ze moeten de wet volgen als ze bewijs hebben dat iemand bijvoorbeeld een graafmachine in de brand heeft gestoken. Soms lijkt de strijd bijna op die uit de film Avatar, van de op geld beluste kolonisten tegen de oorspronkelijke bevolking die hun spirituele gronden beschermt. Maar een rechter uit het departement slaat dat beeld aan duigen. Hij hekelt het geweld van de inheemse bevolking, die overal in het land maar de wegen bezett en zo het vrije verkeer belemmert. 'Ze nemen zelfs hun kinderen mee naar demonstraties', zegt hij. ' Ze leren hun kinderen van jongs af aan gewelddadig te zijn. Dat zijn geen verdedigers van mensenrechten, maar verdedigers van belangen'.

Een van de conclusies van mijn veldbezoek is dat er nog een lange weg te gaan is voor dialoog in Guatemala. Hopelijk kan Nederland daar een stukje aan bijdragen.

Blijf op de hoogte:

  1. Weblogberichten ontvangen via rss

Reacties: